Predatiedruk is een symptoom, niet de oorzaak

Dat patrijzen worden gedood door predatoren staat buiten kijf. Maar de doodsoorzaak van individuele dieren is nog niet automatisch de oorzaak van de achteruitgang van de hele soort.

Een populatie krimpt wanneer er jaar na jaar meer dieren verdwijnen dan er bijkomen. Bij de patrijs gebeurt dat vooral omdat ze steeds minder voedsel, dekking en veilige broedpllaatsen vindt.

De patrijs broedt op de grond. Ze heeft lage begroeiing nodig om haar nest te verbergen,  voedsel te zoeken en bij gevaar dekking te vinden.

Haar kuikens eten tijdens hun eerste levensweken vooral insecten. In de winter hebben patrijzen zaden, granen, groene plantendelen en voldoende dekking nodig.

Precies die basis is de voorbije decennia sterk verzwakt. Door intensiever grondgebruik verdwenen hagen, ruige stroken, stoppelvelden en bloemrijke akkerranden. Pesticiden deden ook het aantal insecten en andere kleine dieren afnemen. Het leefgebied werd niet alleen kleiner, maar ook eentoniger en armer. Daardoor worden patrijzen kwetsbaarder voor predatie.

Een gezonde patrijspopulatie kan natuurlijke verliezen deels opvangen. De patrijs legt gemiddeld ongeveer vijftien eieren per legsel. Dat hoge aantal helpt de soort om verliezen te compenseren. Maar dat lukt steeds minder wanneer kuikens onvoldoende voedsel vinden, nesten vaker mislukken en volwassen vogels nauwelijks nog veilige dekking hebben.

De hoge predatiedruk vertelt dus vooral dat het landschap niet meer goed werkt voor de patrijs.

Waarom staat de patrijs zo vaak op het menu?

Vossen eten niet alleen vogels. Ook muizen, konijnen, insecten, bessen en ander beschikbaar voedsel staan op hun menu. Kraaien eten eveneens zeer gevarieerd. Ze zoeken vooral wat makkelijk bereikbaar is.

En dat is het nu net. Ook voor predatoren werd het voedselaanbod kleiner en eenzijdiger. Muizen, insecten en andere kleine prooien namen af. Tegelijk worden patrijzen teruggedrongen naar de laatste bermen, perceelsranden, wildakkers en bloemstroken waar nog wat voedsel en dekking overblijft.

Deze geïsoleerde eilandjes in een verder kaal landschap, dreigen een soort van walking dinner voor predatoren te worden. Vossen en kraaien hoeven niet meer een heel leefgebied af te zoeken naar eten, want de overblijvende patrijzen zitten op een beperkt aantal voorspelbare plekken samen.

De predatoren hebben dat landschap niet zo ingericht. Wij hebben prooi en predator op dezelfde schaarse plekken samengedrongen.

Daarom kun je de hoge predatiedruk niet los zien van het verlies aan voedsel, dekking en veilige broedplaatsen. Het gaat niet alleen over hoeveel predatoren er zijn, maar ook over hoe makkelijk wij het hun hebben gemaakt.

Niet alle dieren reageren op dezelfde manier wanneer hun leefomgeving verandert.

Vossen en kraaien kunnen veel verschillende soorten voedsel eten. Als het nodig is, zoeken ze ook voedsel in tuinen, steden of afval. Kraaien leven in landbouwgebied, dorpen en steden. Meeuwen broeden vandaag zelfs op daken. Zulke soorten vinden vaak nieuwe kansen wanneer hun omgeving verandert.

De patrijs is veel minder flexibel. Ze is sterk afhankelijk van een open maar gevarieerd landbouwlandschap. Ze broedt op de grond en kan haar nest niet naar een boom of gebouw verplaatsen. Haar kuikens hebben tijdens hun eerste levensweken veel insecten nodig en de volwassen vogels moeten altijd dekking in de buurt vinden.

Verdwijnt dat specifieke leefgebied, dan kan de patrijs niet zomaar ergens anders gaan wonen. Hetzelfde geldt voor andere boerenlandvogels, zoals de veldleeuwerik, kievit en geelgors.

Soorten die gevarieerd eten en op uiteenlopende plekken kunnen leven, passen zich makkelijker aan. Soorten die sterk afhankelijk zijn van één type leefgebied komen veel sneller onder druk wanneer dat landschap verdwijnt.

Helpt het om vossen af te schieten?

Afschot kan het aantal vossen in een gebied tijdelijk doen dalen. Maar daarmee is het probleem niet opgelost.

Vossen leven in territoria. Wanneer dieren worden geschoten, nemen vossen uit omliggende gebieden die open ruimte meteen in.  Ook de voortplanting kan reageren op een lagere dichtheid. Bij minder concurrentie om voedsel en ruimte kunnen meer jonge vossen overleven en kunnen vrouwtjes gemiddeld meer jongen grootbrengen.

Dat betekent niet dat elke vorm van afschot altijd tot grotere worpen leidt, maar wel dat een vossenpopulatie verliezen makkelijk kan opvangen.

Ingrijpen in de vossenpopulatie helpt de patrijs niet structureel vooruit, want zij blijft achter in hetzelfde uitgeklede landschap. Ze vindt er nog steeds te weinig voedsel en dekking en haar nesten blijven op voorspelbare plekken liggen.

Wat helpt de patrijs wel?

De patrijs heeft meerdere zaken tegelijk nodig.

1. Stop de jacht

Een jachtstop alleen herstelt de soort niet. Maar het voorkomt wel dat er boven op verlies van leefgebied, voedseltekort, mislukte nesten en natuurlijke predatie nog een extra doodsoorzaak bijkomt.

Elke geschoten patrijs kan geen jongen meer voortbrengen. Bij een populatie die nauwelijks reserves heeft, telt elk volwassen dier. Een jachtstop neemt dus alvast één predator weg en geeft de soort meer ademruimte.

2. Herstel het leefgebied op grote schaal

De patrijs heeft geen handvol losse groene stroken nodig, maar een samenhangend en gevarieerd landschap.

Dat het landschap het verschil kan maken, zien we bijvoorbeeld ook bij de veldleeuwerik. In veel Vlaamse landbouwgebieden heeft die soort het moeilijk. In een robuust gebied zoals het Zwin Natuur Park broeden veldleeuweriken wel succesvol, terwijl daar ook vossen en kraaien leven. Het verschil is niet dat predatoren ontbreken. Het verschil is dat vogels er voldoende voedsel, dekking en rust vinden in een uitgestrekt leefgebied.

3. Bescherm de laatste kerngebieden

Grootschalig leefgebiedherstel vraagt tijd. Intussen moeten we ook de gebieden beschermen waar nog belangrijke groepen patrijzen voorkomen.

Kijk verder dan één schuldige

Vossen, kraaien, marters en roofvogels doden patrijzen. Dat klopt. Maar daaruit volgt niet dat zij de achteruitgang van de soort hebben veroorzaakt.

Wie alleen predatoren bestrijdt, behandelt daarom het symptoom. Wie de patrijs werkelijk wil helpen, moet de basis herstellen.